Насру (проза) ва Назмулу (шиъру, поэзия) Асарлар

Бу макъаланы Къумукъ адаби классик Темирболат Бийболатов 1910–1920 йылларда язгъан

Язывну такъгъан Арслан Ибрагьим Борасувотарлы, 28 Тунлу, 2016

Бизин «Ёлдаш» [«Танг Чолпан»] газетни мугьаррирчилик1 адабият сагьифасын2 айда уьч керен чыгъармакъны бойнуна алды. Бу адабият сагьифада бизин къумукъ адаби гючлерибизни майдангъа чыгъармакъ – бизин мурат; шону учун герек болажакъ насру булан, шиъру булан язылгъан материаллар. Гьали бизге гелген адабият материалгъа къарасакъ, олар кёбюсю бизин къандырмай3 .) Тиллери тюссюз, ялангъач, мавзуълары4 ва мундаричалары5 заиф, гьалиги […] къурулуш–тигилишни актуал (инг агьамиятлы) масъалаларын къуршамайлар. Мунда гёрюне чи бизин адаби яш бюрлерибиз бар – тек олагъа билимли ва англавлу гюню гьалиде тиймеген. Онучун шолагъа шо гюнню шавлаларын бакъдырмаса, сонг оьзлер де олагъа багъып талпынмаса, бизин шо адабиятыбыз майдангъа чыкъмажакъ. Гьар нечик буса да тил булан язылгъан асарланы газетни адабият сагьифасына алмагъа ярамай, онда салмагъа инг яхшыларын ва адабият деп айтмагъа ярайгъанларын сайламасакъ, о заманда ол газетни адабият сагьифасы болмай, агьамиятсыз бир бет болур, газетни абурун сындырыр ва бизин яш адаби бюрлеге чечек ачмагъа бажарывлукъ бермес. Адиб ва шаир гьисапда майдангъа чыкъмагъа сюегенлер бизин къумукъ ва башгъа халкъланы (рус ва тюрк) адиблени ва шаирлени асарларын тергеп охуп, шолар булан яхшы таныш болуп, шолардан бир уьлгю алмаса амал ёкъ. Шолай чалышмаса олар оьзлер тутгъан мурадына етишмеслер.

Бютюн дюньяны адабияты эки суратда бола – о да насру ва назмулу асарлар.
Насру асарлардан инг гёрмеклилери – гьикая6 ва роман (шонда очерк ва макъала), назму асарлардан буса – шиъру, поэма (уллу шиъру) ва хусуси7 назмулар (сарын, такъмакъ, йыр).

Бизин газетни адабият сагьифасында гьали янгыз увакъ шиърулар ва гьикаялар герек. Ону учун шо экки де адабият формалар не аламатларда болмагъа герек экенин тергеп къарамагъа токътайыкъ. Бу экки де формалардагъы адабиятны мавсулары8 актуал (гьали гьажатлы болуп ва гьали гёрюнюп юрюп турагъан) масъалаланы къуршамагъа герек болажагъын биз оьрде эсгердик. Ону учун бу мавлу ягъын тергемей янгыз тил ягъын тергейик.

Бу ягъындан таклифлени тамам этмеге герек:
1. Синтаксис услуну9 тюз этмек. Ачыкъ ва тюз айтмакъ. Сайки – жумланы халкъ массасы сёйлейген кюйде ва шогъар ачыкъ англашылагъан кюйде тизмек.
2. Этимология ягъын сакъламакъ, сайки сёзлени аваз – сес (арив этмек) ва сёзлени тамурларыны (адам, геле) шекличилерини (пь–гени) законларын юрютмек.
3. Амалдан геле туруп юрютмемеклик:
а) неологизмаланы – оьзю ойлап чыгъарагъан, халкъгъа англашынмайгъан сёзлени.
б) варваризмаланы – ят халкъны сёзлерин
г) провинционализмаланы, авам халкъ бир сёзню тюз болгъан маънасын алышдырып сёйлейген сёзлени.
4) Жумлаланы мурадын ачыкъ этмек, ону учун булай амалланы юрютмек:
а) жумлаланы амалдан гелеген чакъы къысгъа этмек;
в) плеоназмаланы (артыкъ сёзлени ва такрарланы) юрютмемек.
г) Тавталогияланы – бир фикирин эки ва бир нече керен такрар этмемек (къайтарып айтмамакъ).
д) синонимлени юрютмемек, бир маъналы сёзлени янаша гелтирмемек.
Оьзюню чеберлемек ва пикирин арив аламатгъа гийирип беземек.

Шону учун да булай аламатланы юрютме герек:

  1. Эпитет.
    а) исмугъа10 уьюрюн, огъар хас болгъан бырынгыдан юрюлеген абатлар ва сёз мустатлар11, масъала: къыламан авлакъ, къыр–авлакъ, жавгьарлы тюлеклер, тишикъланы тили, хас юрек, пана дюнья, тымырсыкъдай толгъан (тенги.–к.), чолпан гёз ва башгъалары.
    б) исмуну гючлендиреген алатлар: къызывун, туташ юрек, алмас булакъ, арслан юрек, болат юмурукъ, алтын будай.

  2. Троплар.
    а) ошашдырывлар – гюл йимик къыз, таъли сёз.
    нарттав, халидей авлакъ ва шолай башгъалары.
    б) метафоралар – бир затны пагьмусун, хасиятын ва аламатын башгъа бир затгъа (исмугъа) бермек: табият юхлай, орам къалгъый, ел шыбышлай, ярлар къоркъуталар, шаршар йылай ва шолай башгъалары.
    в) метонимия бир исму элтеген ва этеген ишни орнуна, шо исмуну оьзюню юрютмек:
    Тюбек урду (гюлле урду орнуна), уьч истакан чай ичдим, уьч бошгъап ашады ва шолай башгъалары.

  3. Синекдохалар.
    а) муратны орнуна жамны юрютмек: деникинчилер, колчаклар, юсуплар ва ш.б.
    б) масала – …. Деникинлер, Калчаклар гьали бизге къоркъунчлу тюгюл ва ш.б. сёзлер.
    в) гёрюнмейген ва къолгъа алмагъа болмайгъан бир затны ишин гёрюнеген затгъа салмакъ масала: балагь къайсы ерде юрюмей? Къайгъылар кимни уьюн йыкъмагъан.
    г) суратгъа гийирив, бир исмуну суратын ва аламатын башгъа исмугъа бермек. Масала: жансыз затны жанлы
    этип гёрсетмек: Тав башлар атылып кёкню сюзелер, гюн илиякъ сыйпай, кюлей, ушана.
    е) аллегория – тилсиз гьайванланы адамлар йимик сёйлетип, шоланы гьаракатларын алдырмакъ (орус шаир Крылов).
    ж) гипербола – къопдуруп уллу этмек: тюпсюз терен денгиз, къырыйы-буччагъы ёкъ кёп халкъ, дазувсуз генг авлакъ, бютюн дюнья магъа къаршы…

Шоланы бизин яш адиплерибиз ва шаирлерибиз менисеп12 билип токъташса, сонг олар оьзлени пагьмуларын оьсдюрюп, артдырып майдангъа чыгъармагъа болурлар. Гьали биз тергеп къарамакъ учун чебер (бадийи) тилден ва чеберсиз ялангъач тилден бир нече мисаллар гёрсетейик.

Шиъруларда чебер тил:

1.
Гёр о зумруд денгизни уьстюн
Перезе гёк къулпагъан.
Гюрен уфукъну жавгьарлап,
Гюн шавлаларын яйгъан.
(Т. Бийболатов)

2.
Учугъуз турналар, учугъуз турналар (аэроил.)
Юзлени гюнбатар бурчугъуз, турналар.
(А. Сулейманов)

Маънасы ябукъ шиъру
3.
Йыллар узун,
Йыллар йыракъ
Йыллар бизден минглеп гетди…
Йылай туруп шо май чиракъ
(Майчиракъланы зулмулу девюрю)
Оъзюню гюнгюрт ярыгъын
Ата кюртгени13 хасисине
Минг керен,
Миллион керен
Такрар этди.
(А. Сулейманов).

Шиъругъа ярамайгъан чеберсиз ялангъач тилге мисал:_
(лакъырт тил)

Мен макътама сюемен
Артелни гьар бир затын.
Артелге ойлашып къойдукъ
Муравьевну атын.
Къарабудахгент бирлешип
Артель болма башлагъан.
Бирлешип, артеллешип
Ишлемеге башлады.

Насруларда (шиърусуз язывларда) чеберли тил

Тавну башы гьитинип атылып, ерге чюйрюлюп, кёкню сюзе. Къоркъунчлу баш айланып, тюпсюз учурумларыны ярлары гюн шавланы тюбюнде давгъа жыйылгъан кёп ва азат нартланы болат гюбелери йимик йыртыллайлар.
Кёкге гётерилген ерлерден бир шаршар тёгюле… Агь! Не арив аламатдыр шо шаршар?… Тюшеген еринден алмас йимик йыртыллап, энишге бара тура минип минг миллионлар булан себилип, жавгьарланып, къулбуп, акъ булут болуп, сабур–сабур сюрюклеп ва инче кюлеп тёгюле.

Шу макъалада биз язгъанларыбызны тептерге гереклилерин билсе, бизин яш адиблер ва шаирлер бизин «Ёлдаш» газетни адабият сагьифасына асарларын йибермеге ва адабият майданына арив чечеклер ва таъли емишлер чыгъармагъа савутланарлар.
(Темирболат)

Темирболат Бийболатов да, Гьажи Бийбулатов (Алхасов) да, 1931 йыл.

  1. Мугьаррир – редактор
  2. Сагьифа – бет
  3. Адаби – адабият
  4. Мавзуълары – тема
  5. Мундарича – мундарижа, ичделиги
  6. Гьикая – хабар
  7. Хусуси – айры
  8. Мавсулары – ичделиги
  9. Услу – низам, ёрукъ
  10. Исмугъа – маънагъа
  11. Мустат – мустаит, къыйышыв
  12. Менисеп – оьзюмнюкю деп
  13. Кюртге – ер