Nasru (proza) wa Nazmulu (şiʼru, poeziya) Asarlar

Bu maqalänı Qumuq adabi klassik Temirbolat Biybolatov 1910–1920–nçı yy. yazğan

Taqğan Arslan İbrahim Borasuwotarlı, 28 Tunlu, 2016

Bizin «Yoldaş» [«Tañ Çolpan»] gazetni muharrirçilik1 adabiyat sahifasın2 ayda üç keren çığarmaqnı boynuna aldı. Bu adabiyat sahifada bizin qumuq adabi güçleribizni maydanğa çığarmaq – bizin murat; şonu uçun gerek bolajaq nasru bulan, şiʼru bulan yazılğan materiallar. Hali bizge gelgen adabiyat materialğa qarasaq, olar köbüsü bizin qandırmay3 .) Tilleri tüssüz, yalanğaç, mawzuʼları4 wa mundariçaları5 zaif, haligi bizin […] quruluş–tigilişni aktual (iñ ahamiyatlı) masalaların qurşamaylar. Munda görüne çi bizin adabi yaş bürleribiz bar – tek olağa bilimli wa añlawlu günü halide tiymegen. Onuçun şolağa şo günnü şawlaların baqdırmasa, soñ özler de olağa bağıp talpınmasa, bizin şo adabiyatıbız maydanğa çıqmajaq. Har neçik busa da til bulan yazılğan asarlanı gazetni adabiyat sahifasına almağa yaramay, onda salmağa iñ yaxşıların wa adabiyat dep aytmağa yarayğanların saylamasaq, o zamanda ol gazetni adabiyat sahifası bolmay, ahamiyatsız bir bet bolur, gazetni aburun sındırır wa bizin yaş adabi bürlege çeçek açmağa bajarıwluq bermes. Adib wa şair hisapda maydanğa çıqmağa süyegenler bizin qumuq wa başğa xalqlanı (rus wa türk) adibleni wa şairleni asarların tergep oxup, şolar bulan yaxşı tanış bolup, şolardan bir ülgü almasa amal yoq. Şolay çalışmasa olar özler tutğan muradına yetişmesler.

Bütün dünyanı adabiyatı eki suratda bola – o da nasru wa nazmulu asarlar.
Nasru asarlardan iñ görmeklileri – hikaya6 wa roman (şonda oçerk wa maqalä, nazmu asarlardan busa – şiʼru, poema (ullu şiʼru) wa xususi7 nazmular (sarın, taqmaq, yır).

Bizin gazetni adabiyat sahifasında hali yañız uwaq şiʼrular wa hikayalar gerek. Onu uçun şo ekki de adabiyat formalar ne alämatlarda bolmağa gerek ekenin tergep qaramağa toqtayıq. Bu ekki de formalardağı adabiyatnı mawsuları8 aktual (hali hajatlı bolup wa hali görünüp yürüp turağan) masalalanı qurşamağa gerek bolajağın biz örde esgerdik. Onu uçun bu mawlu yağın tergemey yañız til yağın tergeyik.

Bu yağından taklifleni tamam etmege gerek:

1. Sintaksis uslunu9 tüz etmek. Açıq wa tüz aytmaq. Sayki – cumlanı xalq massası söyleygen küyde wa şoğar açıq añlaşılağan küyde tizmek.
2. Etimologiya yağın saqlamaq, sayki sözleni awaz – ses (ariw etmek) wa sözleni tamurlarını (adam, gele) şekliçilerini (p–geni) zakonların yürütmek.
3. Amaldan gele turup yürütmemeklik:
a) neologizmalanı – özü oylap çığarağan, xalqğa añlaşınmayğan sözleni.
b) varvarizmalanı – yat xalqnı sözlerin
g) provinčionalizmalanı, awam xalq bir söznü tüz bolğan maʼnasın alışdırıp söyleygen sözleni.
4) cumlalanı muradın açıq etmek, onu uçun bulay amallanı yürütmek:
a) jumlalanı amaldan gelegen çaqı qısğa etmek;
w) pleonazmalanı (artıq sözleni wa takrarlanı) yürütmemek.
g) Tawtalogiyalanı – bir fikirin eki wa bir neçe keren takrar etmemek (qaytarıp aytmamaq).
d) sinonimleni yürütmemek, bir maʼnalı sözleni yanaşa geltirmemek.
Özünü çeberlemek wa pikirin ariw alamatğa giyirip bezemek.

Şonu uçun da bulay alamatlanı yürütme gerek:

  1. Epitet.
    a) ismuğa10 üyürün, oğar xas bolğan bırıñıdan yürülegen abatlar wa söz mustatlar11, masala: qılaman awlaq, qır–awlaq, cawharlı tülekler, tişiqlanı tili, xas yürek, pana dünya, tımırsıqday tolğan (teñi.–k.), çolpan göz wa başğaları.
    b) ismunu güçlendiregen alätlar: qızıwun, tutaş yürek, almas bulaq, arslan yürek, bolat yumuruq, altın buday.

  2. Troplar.
    a) oşaşdırıwlar – gül yimik qız, ta’li söz.
    narttaw, xalidey awlaq wa şolay başğaları.
    b) metaforalar – bir zatnı pahmusun, xasiyatın wa alämatın başğa bir zatğa (ismuğa) bermek: tabiyat yuxlay, oram qalğıy, yel şıbışlay, yarlar qorqutalar, şarşar yılay wa şolay başğaları.
    w) metonimiya bir ismu eltegen wa etegen işni ornuna, şo ismunu özünü yürütmek:
    Tübek urdu (gülle urdu ornuna), üç istakan çay içdim, üç boşğap aşadı wa şolay başğaları.

  3. Sinekdoxalar.
    a) muratnı ornuna camnı yürütmek: denikinçiler, kolçaklar, yusuplar wa ş.b.
    b) masala – …. Denikinler, kolçaklar hali bizge qorqunçlu tügül wa ş.b. sözler.
    c) görünmeygen wa qolğa almağa bolmayğan bir zatnı işin görünegen zatğa salmaq masala: balah qaysı yerde yürümey? Qayğılar kimni üyün yıqmağan.
    ç) suratğa giyiriw, bir ismunu suratın wa alämatın başğa ismuğa bermek. Masala: cansız zatnı canlı
    etip görsetmek: Taw başlar atılıp köknü süzeler, gün iliyaq sıypay, küley, uşana.
    d) allegoriya – tilsiz haywanlanı adamlar yimik söyletip, şolanı harakatların aldırmaq (orus şair Krılov).
    e) giperbola – qopdurup ullu etmek: tüpsüz teren deñiz, qırıyı-buççağı yoq köp xalq, dazuwsuz geñ awlaq, bütün dünya mağa qarşı…

Şolanı bizin yaş adipleribiz wa şairleribiz menisep12 bilip toqtaşsa, soñ olar özleni pahmuların ösdürüp, artdırıp maydanğa çığarmağa bolurlar. Hali biz tergep qaramaq uçun çeber (badiyi) tilden wa çebersiz yalanğaç tilden bir neçe misallar görseteyik.

Şiʼrularda çeber til:

1.
Gör o zumrud deñizni üstün
Pereze gök qulpağan.
Güren ufuqnu cawharlap,
Gün şawlaların yayğan.
(T. Biybolatov)

2.
Uçuğuz turnalar, uçuğuz turnalar (aeroil.)
Yüzleni günbatar burçuğuz, turnalar.
(A. Suleymanov)

Maʼnası yabuq şiʼru
3.
Yıllar uzun,
Yıllar yıraq
Yıllar bizden miñlep getdi…
Yılay turup şo may çiraq
(Mayçiraqlanı zulmulu dewürü)
Özünü güñürt yarığın
Ata kürtgeni13 xasisine
Miñ keren,
Million keren
Takrar etdi.
(A. Suleymanov).

Şiʼruğa yaramayğan çebersiz yalanğaç tilge misal:
(laqırt til)

Men maqtama süyemen
Artelni har bir zatın.
Artelge oylaşıp qoyduq
Murawyovnu atın.
Qarabudaxgent birleşip
Artel bolma başlağan.
Birleşip, artelleşip
İşlemege başladı.

Nasrularda (şiʼrusuz yazıwlarda) çeberli til

Tawnu başı hitinip atılıp, yerge çüyrülüp, köknü süze. Qorqunçlu baş aylanıp, tüpsüz uçurumlarını yarları gün şawlanı tübünde dawğa cıyılğan köp wa azat nartlanı bolat gübeleri yimik yırtıllaylar.
Kökge göterilgen yerlerden bir şarşar tögüle… Ah! Ne ariw alämatdır şo şarşar?… Tüşegen yerinden almas yimik yırtıllap, enişge bara tura minip miñ millionlar bulan sebilip, cawharlanıp, qulbup, aq bulut bolup, sabur–sabur sürüklep wa inçe külep tögüle.

Şu maqaläda biz yazğanlarıbıznı tepterge gereklilerin bilse, bizin yaş adibler wa şairler bizin «Yoldaş» gazetni adabiyat sahifasına asarların yibermege wa adabiyat maydanına ariw çeçekler wa ta’li yemişler çığarmağa sawutlanarlar.
(Temirbolat)

Temirbolat Biybolatov da, Haci Biybulatov (Alxasov) da, 1931 yıl.

  1. Muharrir – redaktor
  2. Sahifa – bet
  3. Adabi – adabiyat
  4. Mawzuʼ – tema
  5. Mundariça – mundarica, içdeligi
  6. Hikaya – xabar
  7. Xususi – ayrı, xas
  8. Mawsuları – içdeligi
  9. Uslu – nizam, yoruq
  10. İsmuğa – maʼnağa
  11. Mustat – mustaid, qıyışıw
  12. Menisep – özümnükü dep
  13. Kürtge – yer